شهرستان بردسکن در پهنه جنوب غربی استان خراسان رضوی، همچون یک گنجینه باستانی، تاریخ چند هزاره ساله منطقه را در دل خود دارد. این منطقه که ریشه در تمدنهای کهن دارد و در ادوار تاریخی بهعنوان بخشی از قلمرو وسیع «ترشیز» شناخته میشود، امروز با برخورداری از ۲۷۱ اثر ثبتشده در فهرست آثار ملی، سند زندهای از سکونت، تجارت و فرهنگ ادوار مختلف ایران است.
تنوع این آثار، از تپههای باستانی منسوب به هزاره دوم پیش از میلاد تا بناهای مذهبی و معماری دوره قاجار، نشاندهنده پیوستگی فرهنگی این خطه در طول اعصار است. محور اصلی هویت تاریخی بردسکن، بیتردید به شبکه راههای کاروانی و اهمیت استراتژیک آن در گذشته بازمیگردد.
توسعه زیرساختهای لازم برای معرفی این ظرفیتها میتواند بردسکن را از یک شهرستان کمتر شناخته شده به قطبی فرهنگی در خراسان رضوی تبدیل کند. این امر نیازمند توجه ویژه به مرمت حفاظتی آثار تاریخی مختلف و همچنین کاوش و مستندسازی دقیقتر محوطههای پیش از تاریخ است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن در گفت و گو با ایسنا گفت: این شهرستان با برخورداری از ۲۷۱ اثر تاریخی، طبیعی، فرهنگی، گردشگری و مذهبی، یکی از مناطق سرشار از ظرفیتهای میراثی خراسان رضوی است که هر بخش آن ریشه در تمدنی کهن و فرهنگ غنی منطقه ترشیز دارد.
محمد نظامآبادی اظهار کرد: شهرستان بردسکن با وسعتی بالغ بر ۷۶۲۵ کیلومترمربع در جنوب غربی استان خراسان رضوی واقع شده و از گذشتههای دور به عنوان یکی از مسیرهای ارتباطی مهم میان خراسان، یزد و اصفهان شناخته میشده است. این موقعیت تاریخی سبب شده بناهای ارزشمندی از دورانهای مختلف در آن باقی بماند؛ بناهایی که هر کدام بخشی از تاریخ، هنر و هویت ایرانی را در خود جای دادهاند.
وی گفت: بناهای تاریخی این شهرستان بهعنوان گنجینههای زنده، تاریخ و فرهنگ مردم منطقه را نشان میدهند. بسیاری از این آثار در فهرست ملی ثبت شدهاند و با سرمایهگذاری و برنامهریزی مناسب میتوانند به جاذبههای گردشگری شاخصی تبدیل شوند که هم برای معرفی بردسکن مفید است و هم به رونق اقتصادی منطقه کمک میکند.
نظامآبادی با اشاره به نتایج بررسیهای باستانشناسی در تپهها و محوطههای تاریخی این شهرستان گفت: یافتههای علمی نشان میدهد که محدوده امروزی بردسکن در هزارههای دوم و اول پیش از میلاد مسکونی بوده و آثار متعددی از سکونت انسان در دورههای باستانی در این منطقه شناسایی شده است. موقعیت جغرافیایی مناسب، قرار گرفتن در مسیر راههای قدیم و دسترسی به منابع آب و خاک حاصلخیز از جمله عوامل رونق این ناحیه در روزگار باستان بوده است.
وی توضیح داد: در متون تاریخی و جغرافیایی کهن، از این منطقه با نام «ترشیز» یا «طرثیث» یاد شده است؛ شهری که در سدههای میانی اسلامی جزئی از کاشمر به شمار میرفت و یکی از مراکز آباد و پررونق خراسان محسوب میشد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن افزود: در دورههای بعدی، به ویژه در قرون میانه هجری، بردسکن شاهد تحولات متعددی بود. در سده ششم قمری این ناحیه از تهاجمات سلجوقیان و پس از آن سپاهیان مغول آسیب دید و بعدها در روزگار نادرشاه افشار با وجود کاهش تهدیدهای خارجی، همچنان به دلیل موقعیت جغرافیایی مورد توجه دولتها بود. این ناآرامیها تا دوران قاجار نیز ادامه یافت، اما همزمان بناهای مهمی در همین عصر ساخته شد که یکی از آنها رباط تاریخی کبودان است.
وی در ادامه از رباط کبودان به عنوان یکی از مهمترین آثار تاریخی این شهرستان نام برد و گفت: این رباط در مسیرهای ارتباطی قدیمی جنوب غرب خراسان قرار دارد و در گذشته محل استراحت و اتراق کاروانها و مسافران بوده است. این بنای ارزشمند که در دوران قاجار احداث شده، امروز به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده و همچنان در دل کویر خراسان خودنمایی میکند.
نظامآبادی خاطرنشان کرد: احداث رباط کبودان در راستای توسعه راههای کاروانی و تأمین امنیت و رفاه زائران و بازرگانان صورت گرفته بود. در آن دوران، ساخت کاروانسراها و رباطها رونق بسیاری داشت، زیرا مسیر بردسکن یکی از راههای اصلی تجاری و زیارتی به سمت خراسان، سیستان و مرکز کشور به شمار میرفت. وجود چنین بناهایی نشان از اهمیت اقتصادی و ارتباطی این منطقه دارد.
وی ادامه داد: از نظر معماری، رباط کبودان نمونهای شاخص از کاروانسراهای درونگرای ایرانی است که بر پایه اصول معماری اقلیمی طراحی شده است. بنای رباط دارای حیاط مرکزی وسیع و اتاقها و حجرههایی است که در اطراف حیاط ساخته شدهاند. ورودی اصلی بنا با سردری ساده اما مستحکم مشخص میشود و در اطراف حیاط، فضاهایی برای اقامت مسافران، انبار آذوقه و نگهداری چهارپایان قرار دارد. مصالح اصلی به کار رفته در ساخت این بنا شامل آجر و خشت با ملات گل و آهک است که در اقلیم گرم و خشک خراسان بهترین نوع مصالح برای پایداری و عایقبندی محسوب میشوند.
معماری این رباط هرچند ساده، اما کاملاً کاربردی است. طاقها و قوسهای سنتی ایرانی، دیوارهای ضخیم و سقفهای گنبدی شکل آن به گونهای طراحی شدهاند که در برابر گرمای تابستان و سرمای زمستان مقاومت بالایی داشته باشند. ساختار درونگرای بنا نمادی از خرد اقلیمی و تجربه دیرین معماران ایرانی در سازگاری با محیطهای طبیعی است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن با تأکید بر ضرورت حفظ و احیای آثار تاریخی شهرستان گفت: این بناها نه تنها ارزش معماری دارند بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردم منطقهاند. احیای آثار تاریخی، علاوه بر حفظ میراث گذشتگان، زمینه اشتغال و توسعه گردشگری را نیز فراهم میکند.
وی افزود: در گذشته، رباط کبودان محل توقف کاروانهای تجاری و زائرانی بود که از مسیرهای زیارتی شرق کشور عبور میکردند. این مکان به دلیل موقعیت امن و امکانات اقامت موقت، نقش مهمی در تبادلات اقتصادی و فرهنگی داشته و محل ارتباط و تعامل میان مسافران، بازرگانان و مردم محلی بوده است.
در دنیای امروز، حفاظت از میراث فرهنگی صرفاً به معنای نگهداری از یک بنای کهن نیست، بلکه استفاده هدفمند از آنها در راستای توسعه پایدار و گردشگری مسئولانه اهمیت دارد. بر همین اساس، بارها از بخش خصوصی دعوت شده است تا در قالب طرحهای احیا و بهرهبرداری، مشارکت فعال در مرمت و مدیریت رباطها، حمامهای تاریخی و خانههای قدیمی شهرستان داشته باشند.
نظامآبادی در همین خصوص بیان کرد: رباط کبودان در حال حاضر میتواند به عنوان یکی از محورهای گردشگری روستایی و بومگردی در منطقه شناخته شود. احیای چنین بناهایی سبب رونق روستاهای اطراف، ایجاد بازار برای صنایع دستی محلی و افزایش ماندگاری گردشگران در منطقه میشود. این رباط به دلیل موقعیت مکانی و پیشینه تاریخی خود، ظرفیت تبدیل شدن به یک مرکز مطالعات تاریخی و معماری را دارد.
توسعه گردشگری نیازمند نگاه علمی، برنامهریزی بلندمدت و همراهی مردم محلی
در نقاط مختلف بردسکن آثار متنوعی از دوران اسلامی و قبل از اسلام وجود دارد که هرکدام داستانی از تمدن و تاریخ این سرزمین را بازگو میکنند. برجها و قلعههای تاریخی و مساجد کهن، رباطها، آسیابهای آبی و قنوات، مجموعهای منحصر به فرد از میراث مادی و معنوی را شکل دادهاند که شایسته توجه بیشتر هستند.
فرماندار بردسکن گفت: توسعه گردشگری در بردسکن نیازمند نگاه علمی، برنامهریزی بلندمدت و همراهی مردم محلی است. آموزش و توانمندسازی جامعه محلی، ارتقای زیرساختهای گردشگری و فراهم کردن امکانات اقامتی و رفاهی میتواند بردسکن را به یکی از مقاصد معتبر گردشگری خراسان رضوی تبدیل کند.
محمدجواد صفرنژاد تصریح کرد: شهرستان بردسکن نه تنها در حوزه آثار ثبت شده بلکه در عرصه میراث ناملموس نیز دارای جایگاه ویژهای است؛ صنایعدستی، آیینهای سنتی، موسیقی محلی و مهارتهای ساختوساز بومی، بخشی از فرهنگ زنده مردم این منطقه را تشکیل میدهد.
وی با اشاره به اینکه معرفی و زنده نگه داشتن این میراث ارزشمند، رسالتی است که تنها با مشارکت مردم و نهادهای فرهنگی ممکن خواهد شد، حفظ این دهها اثر و بنای دیگر در بردسکن، به معنای پاسداشت تاریخ سرزمین و تداوم پیوند نسلهای امروز با میراث کهن ایران زمین است.
بردسکن گنجینهای از آثار مادی را در خود جای داده است؛ از بقایای دوران پیش از اسلام تا بناهای تاریخی دوران اسلامی. در کنار قلعهها و رباطهای شاخصی چون کبودان، تنوع میراث مادی شهرستان شامل مجموعهای از مساجد کهن، آسیابهای آبی فعال در گذشته و شبکههای پیچیده قناتها است که هرکدام داستانی از تلاش نیاکان برای سازگاری با محیط و شکلدهی به تمدنی پایدار را بازگو میکنند. این تنوع ساختاری، ظرفیتی عظیم برای جذب گردشگرانی فراهم میکند که به دنبال درک عمیقتر تاریخ معماری منطقهای هستند.
فرماندار بردسکن تأکید کرد: تبدیل این پتانسیلهای خاموش به قطبهای گردشگری فعال، نیازمند یک استراتژی جامع و فراتر از اقدامات موردی است. توسعه مؤثر گردشگری در این شهرستان باید بر سه اصل محوری نگاه علمی، برنامهریزی بلندمدت و همراهی فعال جامعه محلی استوار باشد.
وی با اشاره به گستره میراث شهرستان، تأکید ویژهای بر ابعاد ناملموس فرهنگ منطقه کرد و افزود: شهرستان بردسکن نه تنها در حوزه آثار ثبت شده، بلکه در عرصه میراث ناملموس نیز دارای جایگاه ویژهای است.
وی خاطرنشان کرد: صنایع دستی، آیینهای سنتی، موسیقی محلی و مهارتهای بومی ساختوساز، بخشی از فرهنگ زندهای است که مستقیماً میتواند به اقتصاد جوامع محلی متصل شود و انگیزه لازم برای حفاظت از خود آثار مادی را فراهم آورد.
معرفی و زنده نگهداشتن این میراث ارزشمند، رسالتی است که تنها با مشارکت مردم و نهادهای فرهنگی ممکن خواهد شد؛ حفظ این دهها اثر و بنای دیگر در بردسکن، به معنای پاسداشت تاریخ سرزمین و تداوم پیوند نسلهای امروز با میراث کهن ایران زمین است.
رسالت امروز نه تنها حفظ این دهها اثر ثبت شده، بلکه زنده نگهداشتن روح فرهنگ این سرزمین است. این مهم، تنها با مشارکت نهادهای متولی، همراهی شهروندان و سرمایهگذاری هوشمندانه بر روی آموزش و توانمندسازی محلی محقق خواهد شد تا بردسکن بتواند جایگاه شایسته خود را در نقشه گردشگری خراسان رضوی تثبیت کند و پیوند نسلهای امروز با میراث کهن ایرانزمین تداوم یابد.
